Nieuws en actualiteiten

Johan Faure, ingeleid en geannoteerd door Willem van Ham

Beknopte historie van de stad Bergen op Zoom; Een geschiedenisboek uit 1761

Prijs: EUR 29,50
Bestel deze uitgave

Bijna tweehonderdvijftig jaar geleden verscheen het boek Histoire Abrégée de la Ville de Bergen op Zoom. Het werd in de jaren vijftig van de achttiende eeuw geschreven door Johan Faure (1681-1759), hugenoot en geboren in het Zuid-Franse Orange. Na zijn dood heeft zijn zoon, Johan Alexander, het boek in 1761 persklaar gemaakt. De auteur droeg het boek met veel plichtplegingen op aan zijn werkgever, markies Karel Filip Theodoor van Sulzbach. Bergen op Zoom werd een boek rijker dat interessant is vanwege de inhoud en de bedoeling. Faure beoogde een beknopte geschiedenis van de stad te schrijven, naar de gewoonte van zijn tijd aangevuld met een plaatsbeschrijving, dat wil zeggen verrijkt met beschrijvingen van een keur aan bezienswaardigheden. Hij was daarmee de eerste en tot nu toe de enige in de geschiedenis van Bergen op Zoom die deze ambitie niet alleen koesterde, maar ook realiseerde. Het boek is tevens boeiend omdat de lezer een indruk krijgt van de wijze waarop in de achttiende eeuw lokale geschiedschrijving werd beoefend.

Hiermee is een cruciaal werk over de Bergse en Noord-Brabantse geschiedenis voor een breed publiek ontsloten.

Cecile van Eijden-Andriessen

'Moralinezuur' en voorlichting; De twee gezichten van Idil in het katholieke debat om de moderniteit 1937-1970

Prijs: EUR 29,50
Bestel deze uitgave

De Informatiedienst Inzake Lectuur, beter bekend als Idil, werd in 1937 opgericht. Uitgever Gerard Verbiest was mede-oprichter en jarenlang de spil van deze rooms-katholieke recensiedienst. Idil kwam tot stand op instigatie van de Nederlandsche Boek-handelaren- en Uitgeversvereniging 'Sint Jan' en de rooms-katholieke Bond van Openbare Leeszalen en Bibliotheken, die een oplossing zochten voor een nijpend lectuurprobleem. Katholieke uitgevers, boekhandelaren en bibliotheken vroegen zich af welke boeken zij met het oog op de strenge boekenwet konden uitgeven, verkopen en uitlenen. Zij vonden ook dat katholieken te weinig boeken lazen. Aan de oprichting van Idil lagen dus idealistische, pragmatische en emancipatorische motieven ten grondslag.

De idealist Gerard Verbiest voelde het als een apostolische missie: de emancipatie en bescherming van de katholieke lezer door middel van 'voorlichting' over het goede boek. Tegenstanders van deze visie – die vanaf de jaren vijftig luidkeels van zich lieten horen – noemden de voorlichtingspraktijken van Idil echter regelrechte censuur. Zij trokken ten strijde tegen de betutteling. Kortom, er waren 'helpers' en 'tegenstanders' van Idil, wat laat zien dat niet alle rooms-katholieke neuzen dezelfde kant op wezen.

Met deze dissertatie levert Cecile van Eijden-Andriessen een interessante bijdrage aan het historisch debat over het Neder-lands katholicisme in de periode 1937-1970. Zij plaatst Idil in het bredere kader van het spanningsveld tussen katholieke normativiteit en de 'strijd om de moderniteit' in het tijdperk van verzuiling en beginnende ontzuiling. Daarnaast geeft zij een analyse van het Nederlandse katholieke literaire veld in die tijd. Idil beoordeelde lectuur op de katholieke moraal, bracht classificaties aan om de moraal en kwaliteit van literaire teksten voor de lezer te garanderen en onderhield nauwe relaties met katholieke uitgeverijen, boekhandelaren, bibliotheken en het onderwijsveld. De recensiedienst fungeerde dus als een spin in het web. Van Eijden presenteert ook enkele literaire casussen rondom romans van belangrijke Nederlandse auteurs, zoals Anna Blaman, Willem Frederik Hermans, Gerard Reve, Gerard Walschap, Simon Vestdijk en Hella Haasse. Hierin laat zij zien welke maatstaven door Idil werden aangelegd en hoe die in de loop der tijd verschoven.

Bram Noot

Lezen met een roomse bril; Opvattingen over literatuuronderwijs in katholieke scholen 1868-1924

Prijs: EUR 29,50
Bestel deze uitgave

Het beoordelen van literatuur uit de eigen en voorbije tijd is gebonden aan conventies. Dat geldt ook voor de beoordeling van literatuur in literatuurmethoden en bloemlezingen van honderdvijftig jaar geleden, waarin schrijvers voor de leerlingen van toen een betrouwbaar beeld wilden schetsen van historische en moderne literatuur. Katholieke auteurs van schoolboeken uit de negentiende en het begin van de twintigste eeuw moesten daarbij rekening houden met opvattingen over literatuur die voor een deel bepaald werden door de katholieke geloofsleer. Zij keken dus door een roomse bril. Waarom werden bijvoorbeeld rond 1900 in katholieke literatuurmethoden schrijvers als Multatuli en Couperus doodgezwegen of scherp veroordeeld, terwijl nu al lang vergeten katholieke schrijvers de hemel in werden geprezen? Opvattingen over eigentijdse literatuur in de negentiende eeuw werden sterk beïnvloed door discussies in culturele tijdschriften over de gevaren van zedenbedervende lectuur en de waarde van moreel verheffende literatuur. Onderwijsgevenden vonden het vak lezen uitermate geschikt om katholieke geloofswaarheden uit te dragen. Het literatuuronderwijs in het katholieke voortgezet onderwijs in Nederland heeft in de periode tussen 1850 en 1920 daarom een belangrijke rol gespeeld in het proces van confessionalisering en verzuiling.

In dit boek wordt veel aandacht geschonken aan de onderwijsactiviteiten van de congregatie de Fraters van Tilburg, die met hun literatuurmethoden een belangrijke bijdrage hebben geleverd aan het literatuuronderwijs in Noord-Brabant en daar buiten. De auteur onderzoekt in hoeverre de samenstellers van literatuurmethoden in hun zoektocht naar verantwoorde literatuur voor katholieken gereageerd hebben op kerkelijke richtlijnen en de inmiddels gevestigde neutrale canon voor het literatuuronderwijs.

Arnoud-Jan Bijsterveld

Maakbaar erfgoed; Perspectieven op regionale geschiedenis, cultureel erfgoed en identiteit in Noord-Brabant

Prijs: EUR 29,50
Bestel deze uitgave

Deze bundel bevat een elftal teksten over regionale geschiedenis, cultureel erfgoed en identiteit van de hand van prof. dr. Arnoud-Jan Bijsterveld. Het gaat om teksten die hij vanaf 1999 heeft geschreven, uitgesproken en/of gepubliceerd om de visie op geschiedenis, erfgoed en identiteit in Noord-Brabant te scherpen. Ze beogen een bijdrage te leveren aan beleidsontwikkeling maar ook om professionals en liefhebbers te inspireren om actief aandeel te nemen in de vorming van een actueel, verantwoord en relevant geschiedbeeld, een dito selectie van cultureel erfgoed en een inclusieve en dynamische collectieve identiteit. Behalve visies op immaterieel en onroerend erfgoed biedt de auteur ook een perspectief op de toekomst van de heemkunde en van de kennisverwerving en –bemiddeling ten aanzien van regionale geschiedenis en cultureel erfgoed (inclusief de volkscultuur). De foto's van Piet den Blanken en Paul Bogaers geven daarbij een eigen beeld van de manier waarop in Noord-Brabant wordt omgesprongen met erfgoed en identiteit. Deze bundel verschijnt ter gelegenheid van het tienjarig jubileum van de auteur als bijzonder hoogleraar 'Cultuur in Brabant' aan de universiteit van Tilburg op 1 december 2009.

Valentine Wikaart, Hildo van Engen, Karel Leenders, Chris de Bont, Piet Martens, Ies Zonneveld en Hans Werther

'Nijet dan water ende wolcken'; De onderzoekscommissie naar de aanwassen in de Verdronken Waard (1521-1523)

Prijs: EUR 39,50
Bestel deze uitgave

De Sint-Elisabethsvloeden van de jaren twintig van de vijftiende eeuw zetten een groot gedeelte van de Grote Waard onder water.

Door bedijkingen kon de oostelijke helft van dit gebied vanaf 1461 weer in gebruik worden genomen, maar het westelijk deel bleef nog lang een binnenzee, die zich uitstrekte tussen Geertruidenberg en Dordrecht. Sedimentatie zorgde er voor dat toch ook hier langzaam maar zeker stukken grond benut konden worden: de zogeheten aanwassen of ruigten.

Omdat de bezitsverhoudingen in veel gevallen onduidelijk waren, leidde dit vooral in de zestiende eeuw tot de nodige problemen, die de landsheer er uiteindelijk toe brachten een speciale onderzoekscommissie in het leven te roepen. Deze commissie, bestaande uit hoge ambtenaren, bezocht de Verdronken Waard in de jaren 1521-1523 om de gebruikers van de aanwassen en andere inwoners te ondervragen. De schriftelijke verslaglegging van deze meer dan 240 ondervragingen is bewaard gebleven in een handschrift dat zich bevindt in het archief van de grafelijke rekenkamer in het Nationaal Archief te Den Haag. Hoewel deze onderzoeksverslagen een schat aan informatie bieden over de Verdronken Waard in de late middeleeuwen, zijn ze door historici nog nauwelijks gebruikt. Deze publicatie wil daar verandering in brengen door een editie van de integrale tekst van het Haagse handschrift, waarvan de inhoud in enkele artikelen in een ruimere context wordt geplaatst.

Naast historische kaarten en overzichten bevat dit rijk geïllustreerde boek vele recente opnamen van de Biesbosch van de hand van de bekende fotograaf Hans Werther.